Mikszáth kontraŭ Kennedy

Kiu ne konus faman diraĵon de prezidanto Kennedy[1] , kiun la 21-an de Januaro, 1961 li diris:
„And so, my fellow American: ask not, what your country can do for you -- ask what, you can do for your country.”
Eble ankaŭ ne devas traduki, ĉiu elmemore konas, sonoras, amas kaj citas, kiel originalan, tian kennedy-eskan aforizmon.
Ĉar ni konfesu, estas saĝa tio ĉi la eldiro!

Ĉu kaj ĉi tiojn alienojn de Kálmán Mikszáth[2] el la „Stranga geedzeco” vi konas:
„Vi havas multajn bienojn, kampojn, muelejojn kaj sennombrajn liajn servutulojn. mia kara filo. Ĉi tuojn ĉiun la ĉi tio patrujo donis al vi. Do, nun jam enpensiĝu pri tio en via plena vivo, ke kion vi donis por tioj ĉi al la patrujo? Amortizu, mia filo, eterne amortizu, faru unu noĉon en via koro, kaj se vi estus alvenonta tien, ke vi pluran redonos al ĝi por tio ĉi, tiam la miaj polviĝontaj ostoj tiun sonĝos.”

Mi ripetas:
„Do, nun jam enpensiĝu pri tio en via plena vivo, ke kion vi donis por tioj ĉi al la patrujo?”

Ĉu estas simila? Laŭ enhavo ĉiamaniere.
Ĝi estas samsenca ke ne la Mikszáth estas la parafrozo, ja la „Stranga geedzeco” en 1900 eldoniĝis.

Ĉu konis J. F. Kennedy pri la supra penso de Mikszáth, ke – eventuale – nur hazarde kvazaŭ sunkonscie li citu – kiel el la granda komuna, etera prudeco de homaro mergintan ideon?
Kiu konas?!

Kiun sed ni konas, ke unua amerika traduko de libroj de Mikszáth en la 1880-aj jaroj aperis, kaj tioj tuj estis por „furorlibroj”. Kaj ankaŭ tiun ni scias, ke favorata libro de prezindento Theodore „Teddy” Roosevelt[3], kiu kun la hungaroj ne estas troa amikema, kiun ĉien portis kun mem, kaj ĉiam sur sia noktoŝranko ĝin li tenis – ĉiam ene kaj ene leginta – la „Ombrelo de Sankta Petro” artikola libro estis. Ankaŭ cetere je tempo estis tendenceskaj legi, ja estis intelektualaraj paroltemoj la liajn verkadojn. Kaj grava mem ion taksanta intelektualaro ne estus estinta sen kono de Mikszáth. Nu do en Ameriko. Iam.

Kaj ankaŭ tion ni konas, k epri la eventuala prezidanteco pretiĝasntaj junuloj ĉion vibreton, kutimon, liajn favoratojn de la antaŭaj prezidantoj ĉiam esploris. Tiel ne estas neebla, ke pri la prezidanteco frue destininta John Fitzgerald knabo ankaŭ estus studinta – kiel favoran legaĵon de la „granda prezidanto”, la granda prao, kaj ajne ankaŭ alian tradukon de Mikszáth. Onidire ankaŭ la „Strange Marriage”-on. Kial ne?
Sed ke li estus lerninta efektive, tion ĉi diru oficialaj biografio-verkistoj de Kennedy!
La penso aliparte – fakte – estas simila.
Surprize simila.
Ĝuste por prezidanta parolo estas konvena.

Estu ni do fieraj pro nia komuna Mikszáth, kiu per liaj verkoj ankaŭ hodiaŭ impresas – ajne subkonscie – la amerikan patriotan generalan opinion.
Ĉu vi, kiun lian libron legis lasfoje? Kaj kiam? Ĉu kaj oni plaĉis?
Parenteze, ĝuste en tio ĉi jaro estis 165-a naskiĝtago de la granda hungara verkisto.
Je 15-an de Januaro.

Per Spegulo

Por la koloriginta portreto de s-ro Mikszáth
– mi plenkore dankas al mia fesbuka tre talenta amiko,
al s-ro nobla László Bernáth de Bernáthfalva
(urbo Pécs - Hungarujo) 

cxar nun ni vidas per spegulo, malhele; sed tiam okulon cxe okulo; nun mi konas lauxparte; sed tiam mi konos tiel same, kiel ankaux mi estas konita.

Hungaruja Esperantista Komploto
de la Konsidere Progresantoj

(HEKKP)

Notoj:
[1] Kennedy, John Fitzgerald (1917-1963) irlandnaskiĝa, katolika amerika prezidanto, kiu – bedaŭrinde – venis el la amerika Demokrata Partio. Sed li estus estinta ankoraŭ ankaŭ ordinara homo… ne nur la seksmania liberalulo. La liberalismo ĉiun infektas.
[2] Mikszáth [pron: Miksat], Kálmán [Kalomano] (1847-1910) mia la plej kara hungara aŭtoro, verkisto, majstra, brilega homo, edzo, partujulo kaj hungarulo – (parlamenta) deputito, unu el la plej signifoplenaj hungaraj verkistoj. Li naskiĝis en centra-hungaria departemento ’Nógrád’, en ’Szklabonya’, kio nun estas sub slovaka okupado (Sklabiná; de 1910 Mikszáthfalva). Ĉar ankoraŭ li kredas en la neestanta slovaka lojaleco – li kredis en la fabuloj, kaj en la honoro, kaj honesto. Li eraris – sed ni tamen amas lin, kaj legis, kaj legis, kaj leis kaj citas.
La hodiaŭ la plej granda instruato estas mia kara amiko, Ádám Pozsonyi, la nebulkavaliro de la normaleco.
[3] Roosevelt, Theodore (1858-1919) amerika neniu, prezidanto, li havas ununuran meriton – pri li oni nomas unu ludurseton en la lito. Kiel politikisto, li estis neniulo. Imperiistulo. Murdinto, mensogulo – do, forgesebla neniu.

Ekrigardo pri la Tajgeto

Freneza mondo estas la hodiaŭa. Sed ja same la malnova estis tia, kaj sendube tio estos same la sekvonta. Iel tiel formuladis la bona Kálmán MIKSZÁTH (1), ne estas laŭlitera la citaĵo, nur tiel elmemore mi ungis tien, sed tiajn frenezecojn, kiaj estas hodiaŭe, ankoraŭ li imagus neniam. Ja la granda aŭtoro ne suferi mankon je fantazio. Mi malbone diras, ne estas frenezecoj tiaj. Plie kanajlecoj, demencoj, stultaĵoj, malhumanecoj.

Kaj pleje hipokritoj. El tio estas la pleja. Ĉar la marŝo de la mondo same ĉiam ĉirkaŭ la potenco moviĝis, nur malnovtempe tion ankoraŭ rekte oni ekdiris. Enen la vizaĝon de homo. Se la olgarko aŭ la princo okupis teritorion, li postulis la imposton, la armitan servon, rekonon de la feŭdrajto, sed ĉi tion li faris alude pri forto, kaj ne pri humanismo, pri toleremo, pri homarajtoj, pri alispececo kaj montrade pri ceteraj mensogoj li puŝis sklavecon. Kaj pleje li ne atendas tion, ke ankoraŭ aldone same ili ŝatu lin. Ke ili aplaŭdadetu al li. Ke ili ovaciu lin laŭ liberiganto. Ke la okupinta popolo ankoraŭ same por oficiala festo manifestu la sian sklavecon puŝecon. Por ruĝa litera festo. Ke ili portu florkronojn al monumentoj de siaj okupaduloj.

La abnormaleco kaj la renversita mondo en nia epoko tiel transpenis la povon, ke bone vide ĝi svingiĝis kontraŭatakon. Ĉar jam ĝi farus. Ĝi ekzistas en gajna pozicio. Hodiaŭ ĝi ne kontentiĝas per tio, ke la abnormalon ĝi provu pograde en postenon meti – ĉar ĉu kion alian ni nomus, kiel en postenon meto de abnormalo la en Okcidenta-Eŭropo jam laŭ natura kalkulanta alispececon. laŭ tiu ĉiu estas suntenenda, salutenda kaj aklamenda, kiu deflankiĝas de normaleco –, sed ĝi klopodas likvidi tion, kio el la ordo de kreo ankoraŭ tie ĉi tie oni restas. La progreso en la pasintaj jarcentoj renversigis la ordon de vivo, en la renverson staris la moralan kaj socian valorsistemon kaj nun jam la nudan biologian ekziston ĝi penadas elimini.

La ĉirkaŭa polemiko de abortigo, ne estas novdata en la hungara socio. Same en la pasinta periodo tranĉa opiniodiferenco alformiĝis konekse la aborto, respekive permeso de tiel nomata abortotablojdo. La liberalaj (tenenebro-partiaj) jurdefendantoj kompreneble refoje same jurojn de individuo metas antaŭejon atribue de komuneco, plengrade preteratente tiun simplan fakton, ke en malpliiĝanta loĝantara komuneco mem la aborto, same la likvido de naskiĝendonta embrio estas absurda kaj skandala. Kaj tiam ankoraŭ ni ne esploris etikan projekcion de demando, nur nature laŭ praktikema elemento ni proksimiĝis al tio.

La modernulo, liberala (tenenebro-partiulo) kun moka malestimo parolas pri homo de malnovaj, eksaktualaj aĝoj – kiuj ne havas nek poŝtelefonon nek publikan rajtoprotektanton –, kaj la Tajgeton (2), kiel institucion nature oni kondamnas. Mi pensas pri – onidire – praktiko de spartanoj, kiu hanas tian esencon, ke la miksrasajn, malsanemajn, por netaŭgo pensitajn ĵusnaskitojn ili deĵetadis pri la monto. Nu, pri aŭtentiko de tia legendo ĝis hodiaŭaj tagoj ne ekzistas pruvo. (Laŭopinie mem la spartuloj distribuis, ke ankoraŭ timan famon ili havu.) Tiam pri tio estas nomebla la hodiaŭa kleriĝinta homo, kiu efektive faras tiun, ke la nedezirintan idon antaŭ sia naskiĝo oni murdas. Ne tiun kiu estas vivnekapabla, sed kiun oni ne havas inklinon edukadi. Oni ne havas inklinon okupiĝi pri tio. Same pri sia eksisto oni devas scii. La sian komfortan vivon tio konfuzas. Merita estas cerbumi same pri tio, kaj estas rapide komprenebla, ke se la greka legendo propre estus vera, la hodiaŭa memefektiviga homo estas kun volumentoj pli kruela, kaj tre oni impetas de la normaleco. Nome „politike ĝusta” homo de nia aĝo la postan faras: kiu ne estas vivkapabla – la hondara lingo pri tio havas esprimon: „ne konvena por vivo” –, kiun kun teĥniko, kun maŝinoj, kun kuracistaj fortostreĉoj oni daŭrigas en vivo, kaj kiu laŭ originala intenco de Dio devus naskiĝi, sed tiun en la utero de sia patrino oni murdas.

Antaŭ nelonge en la Hungara Oranĝo nomiĝa liberala (tenenebro-partiulo) gazeto la sekvontan esprimon mi malkovras en fiskribaĵo: „vivdefenduloj”. Ĉi tion tiel ili komprenas, ke la vivdefenduloj estas obskuraj elementoj, kiuj – krome ke verŝajne ili estas same antisemitaj – malaprobas la aborton, kaj ili defendas la vivon. Ĉar tien ni atingas. Vivdefendulo – kiel etikedo. Kiel stigmo. Kiel nigra punkto sur kadrokarto de ies, Kiel kondamnenda kulpo. Kiel peko, ki ni havas lokon en la kleriĝinta Eŭropo.

Apud la rasistan, ekskludeman, memseksemfobian, reakcian, degluiĝan oni alviciĝis pli nova etikedo, kontraŭ kiu devas batali. Kaj kiun kun tio etikedo oni suretikedas, tiu rigardeblas mem.

Ĉu estas miraklo, se la homo jam tien atingas, ke malrapide same la aliajn brulmarkojn komencas ekŝati laŭgrade?

Ádám POZSONYI

El "Magyar Hírlap" tagĵurnalo – 16- a Junio  2012.

(1) Kálmán (Kalomano), MIKSZÁTH (1847-1910: eminenta, fabeloinklina hungara aŭtoro, meditulo, verkisto
(2) Tajgeto: legenda monto en Greko, en Sparto. Laŭ neprubintaj legendoj de ĉi tie oni deĵetis la nevivkapablajn infanojn.

cxar nun ni vidas per spegulo, malhele; sed tiam okulon cxe okulo; nun mi konas lauxparte; sed tiam mi konos tiel same, kiel ankaux mi estas konita.

Tradukis kaj komenis:

Hungaruja Esperantista Komploto
de la Konsiderej Progresantoj

(HEKKP)